Phê bình văn học · Hiện thực phê phán · 1941

Chí Phèo —

Khi con người bị tước đoạt quyền làm người

Về Nam Cao · Bài phê bình văn học · Sophie Garden

Năm 1941, khi Nam Cao gửi đến nhà xuất bản Đời Mới bản thảo mang tên Cái lò gạch cũ, ông không biết rằng mình đang viết một trong những trang văn xuôi quan trọng nhất của văn học Việt Nam thế kỷ XX. Tác phẩm sau đó được đổi tên thành Đôi lứa xứng đôi — cái tên lãng mạn hóa đến mức lố bịch — trước khi chính tác giả giành lại và đặt tên người hùng của mình lên bìa sách: Chí Phèo.

Trong cùng thời điểm đó, Vũ Trọng Phụng đã chết được hai năm. Ngô Tất Tố đang viết về người nông dân qua lăng kính xã hội học. Nam Cao chọn một lộ trình khác và cũng triệt để hơn: ông đi vào bên trong tâm hồn con người bị nghiền nát, và hỏi — không phải xã hội này tàn nhẫn đến đâu, mà — còn lại gì sau khi một con người bị tước đoạt tất cả? Câu hỏi đó đặt Chí Phèo vào vị trí vượt ra ngoài ranh giới của văn học hiện thực phê phán, chạm đến ngưỡng của triết học về nhân tính.

Bi kịch trung tâm của Chí Phèo không phải là cái chết — đó là sự thức tỉnh. Chí Phèo không đau khổ nhất khi hắn say, khi hắn rạch mặt, khi hắn đâm Bá Kiến. Hắn đau khổ nhất vào buổi sáng sau đêm gặp Thị Nở, khi hắn nhìn thấy bầu trời, nghe tiếng chim hót, cảm nhận hương cháo hành — và nhận ra rằng mình vẫn còn là người. Đó là khoảnh khắc tàn nhẫn nhất trong tác phẩm: không phải khi con người bị hủy hoại, mà khi anh ta bừng tỉnh đủ để nhận ra mình đã bị hủy hoại đến mức nào.

Nam Cao xây dựng một luận đề kép: xã hội không chỉ đẩy con người vào tội lỗi — xã hội còn từ chối cho họ con đường trở về. Bức tường vô hình mà làng Vũ Đại dựng lên không phải bằng vũ lực, mà bằng cái nhìn, bằng sự im lặng, bằng những cánh cửa khép lại trước mặt Chí khi hắn còn đứng ngoài. Thị Nở là nhân vật duy nhất không nhìn Chí bằng cái nhìn đó — không phải vì Thị thánh thiện hơn, mà vì Thị cũng là người ngoài lề, cũng bị xã hội loại bỏ theo cách riêng của mình.

Cái chết kép ở cuối tác phẩm — Chí giết Bá Kiến rồi tự sát — không phải hành động của kẻ mất trí. Đó là hành động của người hiểu rõ mình không còn chỗ nào để đi. Và câu hỏi cuối cùng mà Nam Cao để lửng — hình ảnh cái lò gạch cũ ở kết truyện — gợi rằng câu chuyện này không kết thúc, nó đang chuẩn bị bắt đầu lại.

Kỹ thuật tự sự của Nam Cao trong Chí Phèo vượt xa những gì văn xuôi Việt Nam đang làm vào thời điểm đó. Ông dùng điểm nhìn di chuyển linh hoạt — từ người kể chuyện bên ngoài, vào bên trong ý thức nhân vật, rồi lại ra ngoài quan sát — tạo ra một hiệu ứng mà các nhà phê bình phương Tây gọi là free indirect discourse: ranh giới giữa tiếng nói tác giả và tiếng nói nhân vật bị làm mờ có chủ đích. Câu văn “Hắn vừa đi vừa chửi” mở đầu tác phẩm là ví dụ hoàn hảo — ta không biết ai đang nói, và chính sự mơ hồ đó đặt người đọc vào vị trí bất tiện: đứng giữa, không thể hoàn toàn tách mình ra khỏi nhân vật.

Ngôn ngữ Nam Cao dùng cho làng Vũ Đại — giọng nói của những người nông dân, những câu bình luận bàn tán — được tái tạo với độ chính xác của một nhà nhân học. Không có từ nào thừa, không có chi tiết nào vô tình. Nhưng điều làm Chí Phèo vượt lên trên một bức tranh xã hội học là những đoạn văn nội tâm — nơi Nam Cao để ngôn ngữ của chính Chí lên tiếng, thô ráp, lộn xộn, nhưng đau đớn và thật đến mức người đọc không thể giữ khoảng cách an toàn.

Đọc Chí Phèo hôm nay, điều đáng suy ngẫm không phải là sự tàn ác của Bá Kiến hay sự nghèo đói của làng Vũ Đại. Điều đáng suy ngẫm là cơ chế loại trừ xã hội vẫn hoạt động theo cùng một logic — chỉ là tinh vi hơn, ẩn đằng sau những ngôn ngữ trung lập hơn. Triết học xã hội học của Erving Goffman gọi đó là “stigma” — vết nhơ xã hội mà một khi bị gán vào, rất khó tháo ra. Chí Phèo mang vết nhơ đó từ khi còn là đứa trẻ bị bỏ rơi ở lò gạch, và không có hành động đơn độc nào của một cá nhân có thể xóa bỏ nó.

Chí Phèo không phải một câu chuyện về người xấu hay người tốt. Đó là câu chuyện về cái giá mà một xã hội phải trả khi nó quyết định ai được phép là người và ai thì không. Và cái giá đó, Nam Cao nhắc nhở ta, không bao giờ chỉ do một phía gánh chịu.