Phê bình văn học · Hiện thực phê phán · 1943

Lão Hạc —

Bản di chúc của lòng tự trọng và sự cứu rỗi nhân phẩm

Về NAM CAO · Bài phê bình văn học · Sophie Garden

Được viết vào năm 1943, “Lão Hạc” của Nam Cao xuất hiện như một viên ngọc quý giữa dòng văn học hiện thực phê phán đang tiến tới giai đoạn quyết liệt nhất. Trong khi nhiều tác giả cùng thời tập trung vào những biến động xã hội lớn lao hay sự mục nát của hệ thống cai trị, Nam Cao lại thu hẹp ống kính của mình vào một mảnh vườn, một con chó và một lão nông già nua. Chính sự tinh tế trong việc khai thác cái nhỏ nhặt để nói lên cái vĩ đại đã tạo nên vị thế độc tôn cho tác phẩm này.

So với những nhân vật nông dân khác của văn học 1930-1945, Lão Hạc không phải là nạn nhân của sự bần cùng hóa theo cách thông thường như chị Dậu hay Chí Phèo. Lão đứng ở một tầm vóc khác — một trí thức nông dân với những trăn trở về đạo đức và nhân cách. Tác phẩm không chỉ phản ánh nỗi khổ của cái đói, mà quan trọng hơn, nó khẳng định phẩm giá con người ngay cả trong hoàn cảnh tuyệt vọng nhất, đánh dấu sự trưởng thành vượt bậc về tư duy nghệ thuật của Nam Cao.

Chủ đề xuyên suốt của “Lão Hạc” là lòng tự trọng và sự hy sinh cao cả. Nam Cao đặt ra một bài toán nhân sinh khắc nghiệt: Khi cái đói đẩy con người vào lằn ranh giữa sự tồn tại và phẩm giá, người ta sẽ chọn gì? Lão Hạc đã chọn một con đường đầy đớn đau nhưng lẫm liệt. Việc lão bán con chó Vàng — người bạn duy nhất của mình — không chỉ là nỗi đau mất mát một vật nuôi, mà là bi kịch của một linh hồn tự cảm thấy mình đã phản bội lòng tin của một thực thể khác.

Tư tưởng của tác phẩm thấm đẫm triết học hiện sinh. Nam Cao không tô hồng hiện thực; ông cho thấy con người có thể trở nên tàn nhẫn và nhỏ nhen vì miếng cơm manh áo (như vợ ông Giáo hay Binh Tư). Nhưng qua cái chết bằng bả chó của Lão Hạc, tác giả khẳng định một niềm tin bất diệt vào bản chất thiện lương. Lão Hạc chọn cái chết để “không ai có thể chạm vào” phần lương tâm trong sạch của lão và phần tài sản của đứa con trai. Đó là sự cứu rỗi nhân phẩm bằng một cái giá đắt nhất, khiến người đọc phải cúi đầu trước sự cao thượng của một người nông dân nghèo khổ.

Nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong “Lão Hạc” đạt đến độ chín muồi với việc sử dụng người kể chuyện là ông Giáo. Điểm nhìn này tạo nên một khoảng cách nghệ thuật vừa đủ để khách quan hóa câu chuyện, nhưng cũng vừa đủ gần để truyền tải sự thấu cảm và những suy ngẫm triết lý sâu sắc. Giọng văn của Nam Cao vừa lạnh lùng, tỉnh táo khi miêu tả cái chết, vừa nồng nàn, xót xa khi diễn tả những giọt nước mắt của lão già “ép lại” khi nói về việc bán chó.

Kỹ thuật xây dựng tâm lý nhân vật thông qua những chi tiết đời thường là một điểm sáng. Những cuộc đối thoại giữa Lão Hạc và ông Giáo, những tính toán về tiền nong, vườn tược được miêu tả tỉ mỉ, làm hiện lên một con người vừa mực thước, vừa giàu tình cảm. Đặc biệt, cái chết của Lão Hạc — vật vã, dữ dội và đầy ám ảnh — được miêu tả như một sự giải thoát và cũng là một bản cáo trạng đanh thép hướng vào xã hội tàn nhẫn đã đẩy con người tốt đến bước đường cùng.

Trong thế giới hiện đại ngày nay, khi những giá trị vật chất đôi khi lấn át cả những giá trị đạo đức cốt lõi, câu chuyện về Lão Hạc vẫn còn nguyên giá trị thức tỉnh. Lão nhắc nhở chúng ta về ý nghĩa của sự lương thiện và giá trị của lòng tự trọng. Giữa một xã hội nhiều biến động, việc giữ cho mình một tâm hồn trong sạch, không vụ lợi và dám hy sinh vì những điều tốt đẹp hơn chính là bài học lớn nhất mà Lão Hạc để lại.

Tác phẩm của Nam Cao dạy chúng ta cách nhìn nhận con người: Đừng chỉ nhìn vào lớp vỏ bọc nghèo khổ hay hành động bề ngoài, mà hãy cố gắng tìm hiểu “những tầng sâu kín” của linh hồn họ. Lão Hạc không chỉ là một lão nông trong quá khứ, lão là đại diện cho phần “người” tinh ròng nhất trong mỗi chúng ta — phần mà dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng phải được bảo vệ và trân trọng. Một bài học về sự tử tế và lòng trung trinh với chính mình.