Phê bình văn học · Hiện thực phê phán · 1937

Tắt Đèn —

Bản cáo trạng đanh thép về bóng tối trung cổ giữa lòng xã hội thực dân

Về NGÔ TẤT TỐ · Bài phê bình văn học · Sophie Garden

Ra đời vào năm 1937, “Tắt Đèn” của Ngô Tất Tố không chỉ đơn thuần là một tác phẩm văn chương mà còn là một phóng sự xã hội bằng hình tượng nghệ thuật đầy gai góc. Giữa thời điểm văn học lãng mạn đang mải mê với những khu vườn tình ái xa rời thực tại, Ngô Tất Tố đã ném vào mặt độc giả một thực tại tàn khốc của làng quê Việt Nam dưới gánh nặng sưu thuế và sự áp bức của bộ máy cường hào ác bá. Tác phẩm xuất hiện như một tiếng chuông cảnh tỉnh, lột trần bộ mặt thối nát của chế độ thực dân nửa phong kiến.

Vị thế của “Tắt Đèn” giữ một vai trò then chốt trong dòng văn học hiện thực phê phán 1930-1945. Nếu Nam Cao tập trung vào bi kịch tha hóa linh hồn, Vũ Trọng Phụng trào phúng sự lố lăng của thành thị, thì Ngô Tất Tố lại là người thư ký trung thành của nông thôn. Ông đã đặt viên gạch nền móng cho lối viết trực diện, phơi bày nỗi khổ đến tận cùng của người nông dân, khiến tác phẩm trở thành một trong những cột mốc chói lọi nhất của văn học hiện đại Việt Nam trước Cách mạng.

Luận đề trung tâm của tác phẩm là cuộc vật lộn tuyệt vọng của con người trước sức mạnh hủy diệt của định chế xã hội phi lý. Sưu thuế — thứ “quái thai” của chế độ cai trị — đã đẩy gia đình chị Dậu vào con đường cùng. Ngô Tất Tố không tóm tắt nỗi khổ; ông phân tích nó. Chị Dậu không chỉ đối mặt với cái đói vật chất, mà còn đối mặt với sự sụp đổ của các giá trị gia đình khi phải bán con, bán chó để nộp suất sưu cho một người em chồng đã chết. Đây là đỉnh điểm của sự phi nhân tính, nơi luật lệ trở thành công cụ của quỷ dữ.

Ẩn sâu sau những trang viết đẫm nước mắt là một tư tưởng nhân văn cao cả: sự khẳng định sức sống tiềm tàng của người nông dân. Ngô Tất Tố đã nhìn thấy trong bóng tối đen đặc ấy một đốm lửa của lòng tự trọng và sự phản kháng. Chị Dậu là hiện thân của vẻ đẹp mẫu mực Việt Nam: nhẫn nhịn nhưng không nhu nhược, hy sinh nhưng không hèn nhát. Tư tưởng “tức nước vỡ bờ” mà ông gửi gắm chính là dự báo cho một cuộc chuyển mình vĩ đại của lịch sử, khi con người không còn chấp nhận sống trong bóng tối.

Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện trong “Tắt Đèn” đạt đến độ bậc thầy về sức căng nghệ thuật. Không gian làng quê trong mùa sưu thuế hiện lên ngột ngạt, âm u với tiếng trống, tiếng mõ và tiếng chửi bới dồn dập. Cách Ngô Tất Tố sử dụng ngôn từ rất chân thực, gần gũi nhưng lại mang sức công phá lớn. Ông không cần dùng nhiều tính từ hoa mỹ; chính những đoạn đối thoại thô mộc, ráo hoảnh giữa chị Dậu và bọn cai lệ đã lột tả trọn vẹn bản chất tàn độc của giai cấp thống trị.

Đặc biệt, nghệ thuật khắc họa nhân vật của Ngô Tất Tố mang đậm tính điển hình hóa. Hình ảnh chị Dậu hiện lên sắc nét với vẻ đẹp của một “người đàn bà lực điền” đảm đang và dũng cảm. Ngược lại, những nhân vật phản diện như Nghị Quế hay tên cai lệ lại được miêu tả như những thực thể vô hồn, đại diện cho bộ máy áp bức. Kỹ thuật đẩy kịch tính lên đến đỉnh điểm trong đoạn “tức nước vỡ bờ” là một mẫu mực của lối viết hiện thực, nơi hành động của nhân vật giải tỏa toàn bộ dồn nén của người đọc.

Nhìn từ góc độ hiện đại, “Tắt Đèn” vẫn giữ nguyên giá trị cảnh báo về những bóng tối vô hình của sự bất công. Dù gánh nặng sưu thuế trung cổ đã lùi vào dĩ vãng, nhưng những áp lực về sinh kế và sự chênh lệch giàu nghèo vẫn đôi khi dồn đẩy con người vào những lựa chọn nghiệt ngã. Chị Dậu không chỉ là nhân vật lịch sử; chị là biểu tượng cho sức mạnh của người phụ nữ Việt Nam qua mọi thời đại — những người giữ lửa cho gia đình ngay cả khi bầu trời quanh họ dường như đã sụp đổ.

Tác phẩm mời gọi chúng ta suy ngẫm về sự thấu cảm. Trong một thế giới hiện đại đầy rẫy những tiện nghi, đôi khi chúng ta quên mất rằng ở đâu đó vẫn còn những “ngọn đèn bị tắt”. Câu chuyện của Ngô Tất Tố không nhằm mang lại sự bi lụy, mà để khơi dậy niềm tin vào phẩm giá con người. Một xã hội chỉ thực sự văn minh khi không còn ai bị bỏ lại trong bóng tối đen đặc như chị Dậu năm nào.